Alle radici di Solofra

di Mimma De Maio

APPENDICE DOCUMENTARIA

1. 962, agosto.

Affitto di una terra in Montoro posta sul confine beneventano delimitata dal flubio riu sicchum.

X (...) Memoratorium factum a nobis gregorius presbiter et abbas ecclesie sancti maximi unaque cum radechis notarius adbocatorem meum, eo quod ante subscripti testes per bona combenientia wadia nobis dedit garofalus filius iohanni (...) ut amodo et usque decem anni completi liceat illum tenere et laborare una pecia de terra cum castanietum et bacuum uno teniente, qui pars eidem nostre ecclesie que habet in locum montoru rotense finibus per ec finis: de suptus fine flubio riu sicchum: de super capite fine bia publica: de alio latere fine ademari, et descendente in fine calendi et pertange in fine de eredes iohanni et descendente in fine[....]benebentano. (...).

(CDC, II, 8-9)

 

2. 968, marzo.

Beni posseduti da alcuni abitanti di Avellino nei pressi della via antica, qui badit ad sancta agathe nel territorio di S. Pietro.

X (...) Memoratoruim factu a me andreas genero domeneke monache, eo quod intus civitatem abellini ante nobiliorum subscriptorum testium coniunxit me in vona comvenientiam cum urso filio ciceri pro ipsa monimina, quos comune abemus, que sunt cartule due et brebes tribus, una ex ipsa cartula continet (...) et continebat per finis da una parte fine rebus teosperti de cirasulum subtus ipsa casa, et perexiente in ipsa via antica, qui badit ad sancta agathe et perconiunge in rebus sancti petri (...).

(CDC, II, 52)

 

3. 971, gennaio.

Concessione di un fondo in Montoro confinante col ribus siccu.

X (...) Memoratorium factum a me maraldus presbiter filius lanfrid (...) michi dedit petrus filius musi (...) tenere ad sue potestati terris bacue, et castanieta, et abellanieta, et arvustum, quod pars ecclesie sancti maximi habet in locum muntoru finibus rotensis, et illut qui dicitur da faraone, idest da bia que est supra casa de filii adelgardi et usque ribus siccu (...).

(CDC, II, 66)

 

4. 991, agosto.

Concessione di una terra in Misciano confinante con la bia antiqua.

X (...) Cennamus presbiter et abbas ecclesie sancti maximi (...) coniunti sumus cum falco et grimo clericus germani filii iohannis propter terra cum abellanietum, quod ipse genitor eorum pastenabit, quod pars ipsius ecclesie abet in locum misciano rotense finibus (...) de alia parte fine bia antiqua qui discernit a rebus predicte ecclesie (...).

(CDC, II, 318)

 

5. 1007, novembre.

Concessione di un fondo di Montoro confinante con la bia anticam.

X (...) Memoratorium factum a me machenolfus presbiter filius granati (...) tradidimus ad laborandum et pastenandum maioni clerico[...]una pecia de terra (...) in locum muntorum, ubi campu faraoni dicitur, rotense finibus, (...) da partibus occidentis fine bia anticam (...).

(CDC, IV, 95)

 

6. 1015, gennaio.

Falcone, figlio di Alessandro, riceve da Maione, figlio di Donatello, dinanzi al giudice Romoaldo e alla presenza dei testimoni Giovanni presbitero e Giaquinto, un fondo ad tenendum et laborandum in località ad cerbitu confinante ad est con i beni degli eredi Sparani, a sud con un rivus, ad ovest con la via pubblica, a nord con i beni di Cicero e della moglie Auria. Il contratto prevede per il colono la conduzione del fondo, la messa a coltura di nuove piante, la metà dei frutti e il terraticum, lo obbliga inoltre a conservare il vino negli appositi organea fino a che il proprietario non gli invierà per ritirarlo un suo uomo al quale dovrà dare ospitalità. È contemplata altresì per il colono la possibilità di allontanarsi dal fondo per non più di tre anni, periodo entro il quale egli ne perderà il godimento ma non il diritto alla conduzione. Viene nominato mediatore Sellitto, figlio di Andrea, e viene stabilita la pena in caso di mancato rispetto del patto. Redige l'atto il notaio Iso.

X (...) Memoratoriun factum a me falco filio alexandri, eo quod ante presentia romoaldi iudici et alii testes per bona combenientiam tradidit michi ad tenendum et laborandum maio filio domnelli una pecia de terra cum arbusto bitatum, quod abuit in locum solofre, ubi proprio ad cerbitu dicitur, rotense finibus, qui est per ec finis et mensurie: da partibus orientis fine de eredes sparani, sicut termiti ficti sunt et sepe discernit, sunt inde passi quadraginta: da partibus meridie fine unde olim biti fuit, qui erga ipso ribus descendit, sunt inde passi centum biginti: da partibus occidentis fine bia puplica, sunt inde passi triginta duo: da partibus septemtrionalis fine sortione ciceri et aurie uxoris sue, que fuit filia iaquinti presbiteri, sicut termiti ficti sunt, inde sunt passi nonaginta quinque et pedem unum; et rebolbente per ipsa fine in partibus meridie passi duo; et iterum rebolbente in partibus orientis per fine ipsorum nominati vir et uxor, sicut termiti ficti sunt, et coniungentes in priore fine sunt inde passi sex minus pedem unum, totum ad iusto passum ominis mensuratum; ec bero rebus per iamdicte finis et mensurie totum et inclitum illut michi ad tenendum et laborandum tradidit, tali ordinem, ut amodo et omni tempore liceat me et meis eredibus inclita rebus ipsa per iamdicte finis et mensurie nostre potestatis tenere et laborare, et fobeas et omnis nostra utilitatem per rationem ibidem facere, et acto tempore arbusto ipso potemus, propaginemus, et cultemus de super et de supter, et, ubi meruerit, arbores et bites ibidem plantemus, et totum eos laboremus et cultemus, sicut locus ipse meruerit, ut proficiat et ad ultamentum perbeniat, et totum bene pareat laboratum et cultatum, et acto tempore arbusto ipso bindemiemus; et per tempore de bindemie faciamus scire ipsum maio et eius eredes pro ipsa sua sortionem de ipso binum recipiendum, et quantum binum inde fecerimus, totum illut dibidere nobiscum et cum nostris eredibus ibidem in ipso locum ad palmentum per medium: nos et nostris eredibus tollamus inde inclita medietatem, et ille et suos eredes tollat ipsa alia medietatem, et ille et suos eredes dare nobis organea, ubi ipsa eius sortione de ipso binum reponere possamus, et nos et nostris eredibus organea ipsa conciemus, sicut meruerit, et reponamus eos in casa nostra quod ibi abuerimus, et ipsa eius sortione de ipso binum ibidem mittere et salbum illut faciamus per omnes bices, usque dum direxerit ille et eius eredes, et illut exinde tollere faciat, scepto degeneratione puplica et de igne et de mures; et, donec ibidem steterit ipse omo, quod ille et eius eredes ibidem dirigit pro ipsa eius sortionem de ipso binum recepiendum, ut nos et nostris eredibus illum nutricemus secundum nostram possibilitatem, et quante noci et pera inde collexerimus annualiter, demus ei inde medietatem, et medietatem nobis abeamus, et de que annualiter in ipsa rebus seminaberimus, demus ei inde terraticum secundum consuetudinem de ipso locum; unde per bona combenientiam guadia michi ipse maio dedit et mediatorem michi posuit sillicto filium andree; (...) et quale tempore nos aut nostris eredibus rebus ipsa tenere et laborare noluerimus, liceat nos et nostris eredibus inde exire cum omnis nostru iusto conquisitum, et inclita rebus ipsa per iamdicte finis et mensurie rebertas ad potestate ipsius maioni et de eius eredes, et nos et nostris eredibus nulla sortionem inde tollere queramus: tantum rebus ipsa laborata et cultatam rebertas ad potestates ipsius maioni et de eius eredes. Iterum, et si nos aut nostris eredibus de ac terra exierimus pro qualibet occasione et in alia ad abitandum perrexerimus, ut inclita rebus ipsa rebertas ad potestates ipsius maioni et de eius eredes; et si infra tres anni nos aut nostris eredibus in ac terra rebersi fuerimus ad abitandum, ut inclita rebus ipsa per iamdicte finis et mensurie rebertas ad potestates nostra et de nostris eredibus, illut abendum in supradicto ordinem, scepto frudium de ipso annum quod rebersi fuerimus, siant ad potestates de ominem illum qui illut laboraberit; quod si taliter omnia suprascripta ipse maio et eius eredes michi meique eredibus non adinpleberit et aliquit inde contradixerit, tunc per ipsa guadia obligabit se et suos eredes componere michi meique eredibus biginti auri solidi constantini, et omnia suprascripta per inbitis nobis adimpleret, verumtamen, et si parutus fuerit in ipsa rebus, ut per tertia bices ibi pastenaberimus et plantimen ipsa ibi non preserit, solutis inde maneams nos et nostris eredibus, absque calumnie per supradicta guadia et guadia et obligata penam, et omni tempore abeamus nos et nostris eredibus ipsa rebus clusa de tribus partibus, ut bobem et caballum inde intrare non possat, et unc brebem scripsi ego iso presbiter et notarius qui interfui.

X Ego qui supra romoaldo.

X Ego iohannes presbiter.

X Ego iaquintu.

(CDC, IV, 149-251)

 

7. 1027, novembre.

Affitto di alcune terre di Montoro una delle quali confina con la bia hantica, un'altra col ribus qui dicitur siccu.

X (...) Memoratorium factu a nobis maghenolfus presbiter filius granati, et petrus diaconus filius iohanni (...) ad tenendum et laborandum et pastenandum tradidimus maranci presbiter filius petri de rebus (...). Ipsa pecia, qui est terra cum arbusto bitatum, per ec finis et mensuria: a septemtrionis fine bia hantica (...) in locum muntoru finibus salernitane. (...) Ipsa halia pecia qui est castanietum (...) a septemtrionis fine ripa de ribus qui dicitur siccus (...).

(CDC, V, 135)

 

8. 1029, febbraio.

Affitto di una terra di Montoro confinante con la via caba antica.

X (...) Memoratorium factu a nobis maghenolfus presbiter et petrus diaconus qui officiamus in ecclesia sancti maximi (...) tradidimus ad tenendum et laborandum iaquinti de muntorum filio petri terra cum arbustum et abellanietum de ipso locum muntorum, ubi cirione dicitur, pertinentem ipsius ecclesie, quod nos in beneficium tenemus, qui est infra as fines: de super parte fine via caba antica (...).

(CDC, V, 168)

 

9. 1040, maggio.

Maraldo e Alcoino, figli del fu Falcone, dinanzi ai testimoni Godeni e Disio consegnano ad tenendum et laborandum a Giovanni, figlio di Giovanni che fu portarum, metà di un fondo con le sue pertinenze posto in località constantini e confinante ad ovest con i beni degli eredi Olperti, a sud col flubio, a nord con un vallone, ad est con confini definiti ma senza proprietari. Il concessionario della parte, Maraldo, dichiara il possesso del bene per via ereditaria, cita le regole della buona conduzione del fondo ed il tipo di contratto, pone come mediatore per la sua assenza Sichenolfo di Rodoaldo, ricorda infine la pena in caso di inassolvenza del patto.

X (...) bicesimo secundo anno principatus domni nostri guaimari salerni (...). Memoratorium factum a nos maraldus et alcoini, qui est filius quondam falconi, eo quod ante subscripti testes per bona combenientia tradidit nobis at tenendum et laborandum iohannes filius quondam iohanni, qui fuit portarum, una pecia de terra cum aliquanti castaneis, quod abunt in locum solofre, ubi proprio nomen constantini dicitur, rotense finibus, que est per ec finis: ab occidente fine de eredes olperti: a meridie fine flubio: ab orientis fine, sicut limite discernunt: da partibus septemtrionalis fine sicut medio ballonem discernit. De ec bero rebus per iamdicte finis tradidit nobis exinde inclita medietate da partibus septemtrionalis erga ipso ballone, cum omnia intro se abentibus omnibus-que suis pertinentiis, et cum bice de bia sua illam vobis tradidit bice sua et bice genitricis sue et bice avii et socere sue, tali ordine, ut liceat nos et nostris eredibus amodo et omni tempore inclita ipsa medietate de ipsa rebus, qualiter disimus, nostre potestatis teneamus et laboremus, et fobeas et omnis nostre utilitatis ibidem faciamus, et ubi oporte fuerit, castaneum nos illum ibidem ponamus et cultemus, sicut meruerit, et annualiter castanee inde colligamus et biride inter nos dibidamus: nos et nostris eredibus medietatem, et ipsius iohanni et at suis eredibus demus alia medietatem; et de que annualiter ibidem seminaberimus, demus ei exinde terraticum secundum consuetudine de ipso locum; et si terra aridam ibidem abuerit et per tertiam bicem plantimen ibidem posuerimus, et plantimen ipsa ibidem non preserit, solutis inde maneamus a calumniis; et quale tempore rebus ipsa tenere et laborare noluerimus, liceat nos exinde exire cum omnis vestro iusto conquisitum, et inclita rebus ipsa rebertas at potestate ipsius predicti iohanni et de suis eredibus. unde pro taliter per bona combenientia guadia nobis ipse iohannes bice sua, et pro bice de ipsa nore et socera sua dedit et mediatorem nobis posuit sikenolfus filius quondam radoaldi; (...) quod si taliter omnia suprascripta nobis non adimpleberit et alia inde nobis contradisserit, (...) tunc per ipsa guadia obligabit se et suos eredes componere nobis nostrisque eredibus, vel cui brebem istum in manum paruerit, biginti auri solidi constantini et omnia suprascripta per inbitis nobis adimplere, et unc brebem scripsi ego iso notarius qui interfuit.

X Ego godeni.

X Ego disiio.

(CDC, VI, 134-135)

 

10. 1042, febbraio.

Dono di alcune terre di Montoro una delle quali confina con la bia caba e col ribus siccum.

X (...) Ideoque nos leo filius quondam giaquinti et comitissa filia quondam iohanni, qui sumus vir et uxor, clarefacimus nos abere rebus in locum montorum ubi miscianus dicitur, rotense finibus (...). Alia pecia de terra cum arbusto bitatum et abet cannietum et castanietum uno teniente ibique in predicto locum miscianum per ec finis et mensurie (...) da ipsa pars septemtrionalis fine ripa maiore, que est a super ipso ribus siccum, sunt inde passi octuaginta: da partibus orientis fine bia caba, sunt inde passi sexaginta unum (...).

(CDC, VI, 179-180)

 

11. 1042, giugno.

"Adelferio, diacono e archipresbitero e abate di S. Massimo, in presenza e per concessione di Amato, arcivescovo di Salerno, concede a vita a Truppoaldo presbitero, del fu Diletto chierico, la chiesa pievana di S. Maria e S. Angelo di Solofra, soggetta e pertinente all'archiepiscopio salernitano e tenuta in beneficio dallo stesso Adelferio; insieme con la chiesa concede i suoi beni mobilli ed immobili, perchè ne goda e offici e faccia officiare nella chiesa, tenendo per sè alcune delle offerte dei fedeli, dividendone altre a metà mentre degli animali e di altri oggetti ornamentali della chiesa potrà usufruire, conservandoli tuttavia ad essa come beni suoi propri. Il concessionario si obbliga a pagare un annuo censo nelle festività di S. Angelo del mese di maggio e di S. Maria del mese di agosto, nel giorno di Natale e il Giovedì Santo, quando a sua volta riceverà le sacre specie, il crisma e l'olio santo".

X In nomine Domini. Vicesimo quarto anno principatus Salernitani domini nostri Guaimari gloriosi principi et quarto anno principatus eius Capue / et ducatus illius Amalfi et tertio anno ducatus eius Syrrenti et primo anno suprascriptorum principatuum et ducatuum / domini Gisulfi ex mio principis et dux filius eius, mense iunius, decima indicione. Memoratorium factu a me Al/ferus diaconus et archipresbiter et abbas ecclesie Sancti Maximi et sum unum de dominii ipsius ecclesie Sancti Maximi, eo / quod ante presentia domini Amati venerabilis archiepiscopi sancte sedis Salernitane et ibidem addesent ydoneis hominibus per con/venientiam, per largietatem ipsius domini archiepiscopi tradidi Truppoaldi presbiteri fi[ius] quondam Dilecti clerici de locum Solofre / ecclesiam vocabulum Sancti Angeli et Sancte Marie, que est plebe et constructa in ipso locum Solofre subi[ecte et per]/tinentis ipsius archiepiscopii, quod ego in beneficium teneo a pars ipsius archiepiscopii quam et assignabi cau/sa mobilia ipsius ecclesie ei, idest liver comes anni circuli et in ipso volumine coniunctum abet antifo/narium de die da dventum Domini usque in sancte Marie de mense augustus, et alium antifonarium de nocte anni / circuli, psalterium unum, omelia unam da adventum Domini usque in octaba de Pascha, manuale unum, / legere sancti Angeli et sancti Petri, et legere sancti Nicole et sancti Fortunati, campana una, turibu/lum ereum unum, et sindones linee sidecim, curtina unam, planete due, orarium unum, amittum un/um, trilice unam, calice unum, patena una de stainuus, bocte maiore una, tractore due, ti[ne] / quadtuor, bagine una, palmentum unum, casa de applicta tres, idest arca una et calce / et unum furnum, idest ipsa ecclesia cum predicta mobilia et casis et cum omnis rebus stabile et mobile pertinentes / ipsius ecclesie funditus illut ei tradidi, tali hordine ut cunctis diebus vite sue illius sit potestati / eos tenendum et reiendum et licead illum et omines quos ibi miserit ad laboranorandum fobee / et omnes sue hutilitatis ibi faciendum iusta ratione, et die noctuque in ipsa ecclesia officia[t] seu offi/ciare faciad sicut decet ecclesias villanas et omnes offertas et quicquid in ipsa ecclesia introierit totum / eius sit potestatis, scepta sepultura et votationes et centa de ipsa ecclesia quod ibi intraberit medietatem / illut nobis dare et medietatem inde sivi abere tantum si ibi intraberit animalia viba aut tale / causa que ad ornamentum ipsius ecclesie pertinead semper sit de ipsa ecclesia et ipse presbiter abendum illut / dum vibus fuerit et dominandum et reiendum et iusta ratione salbum faciendum, sicut ipsa alia pre/dicta mobilia et totis arbusti et alia rebus ipsius ecclesie annualiter suo nempe desuper et de / suptus laborare et cultare et laborare faciad et illu[t] prop[aginare faciad] ubi meruerit ar/bores et vites planctare, et sic per annum illut lavoraret sicut [in] ipso locum meruerit quatenus profici/at et non disperead et omnis vinum et fruies quod per annum inde exierit totum ei sit potestati tantum / de illut retinunt alii hominibus ad lavorandum per brebi a parte ipsius ecclesie illut quod inde dare debunt / in pars ipsius ecclesie tollad et abead illut ipse presbiter dum vibus fuerit, et pro censum exinde per omnis annum / dare nobis vel in pars ipsius archiepiscopii duo auri tari bonum et decem massole de cerea et in festivita/te sancti Angeli de mense magio et sancte Marie de mense augusto per omnis annum dare nobis [...] ce/rea pro ipsa festivitate ibi intraberit, et in Nativitas Domini per omnis annum similiter dare nobis vel diriga[nt] / dua ossa persupta bona et una longa et decem massole de cerea, et in die Sanctum Iobis per omnis annum /dare nobis vel dirigant unum peculium bonum et quinquaginta oba et decem massole de ciria / et unum parium de pulli et stetit pars ipsius archiepiscopii inclita ipsa traditione ei defendere diebus vi/te sue cum vice de bia sua da omnes omines omnique partibus. Ad ovitum suum inclita suprascripta / traditione iusta ratione salva et ipsa rebus cultata revertad ad potestate nostra vel de / pars ipsius archiepiscopii, et heredes suas licead inde exire cum omnia sua causa mobiles, et potestatem / habead ipse presbiter ipsi homines lavoratores quos diximus perquirere per annum si vene anima-/lia operant ipsa rebus, quod si male laborant licead illis inde pignerare pro pars et vice ipsi/us ecclesie, et stetit ut ipsa ecclesia et ipsa casa et cella quando meruerit coperire / et conciare ut per omnis annum bona paread decopertas et conciatas. Unde in eo hordine per conbenientiam guadiam mihi dedit ipse Truppoaldus presbiter et fideiussore mihi posuit se ip/sum per partes placentem, ut si talia omnia suprascripta per supradictum hordinem nobis non adimpleverit et / aliquit inde contradixerint per ipsa guadia componere obligavit se ipse presbiter et sui eredes mihi vel / in pars ipsius archiepiscopii triginta auri solidi costantiniani et apposuit ei [...] nobis seu in pars ip/sius ecclesie ad pignerandum omnia sua causa legitimo et inlegitimo [...]. Hoc memora/mus ut in ipsa festivitate sancti Angeli de mense magius deat nobis pro censum duo auri tari et decem / massole de ciria, et in die Sanctu Iobis demus ad ipsum presbiter vel ad missum eius formata et chris/ma et oleo sancto sicut meruerit. Quod scripsi ego Myrandus notarius (S).

X Ego Romoaldus me subscripsi (S).

X Ego Ademari me subscripsi (S).

(Archivio arcivescovile di Salerno, arca, I, n.9 in B. Ruggiero, Potere, istituzioni, chiese locali. Aspetti e motivi del Mezzogiorno medievale dai Longobardi agli Angioini, Bologna, 1977, Appendice, pp. 88-90).

Il documento è così regestato in A. Balducci, L'archivio diocesano di Salerno. Cenni sull' Archivio del Capitolo metropolitano (Salerno, 1945, p. I, fonti, IV, n.9, pp.5-6): "1042, giugno. Collazione in cartapecora delle Chiese di S. Angelo e S. Maria, site in Solofra con tutti gli stabili e mobili, sacri utensili, fatta da Adelferio Presbitero et Abbate della Chiesa di S. Massimo per parte dell'Arcivescovo Amato, et in persona di Truppoaldo Presbitero di Solofra per l'annuo censo di mezza libra di cera, ova cinquanta e due polli in segno di ricognizione. Rog. da Marinaldo Not. nell'anno XXIV di Guaimario IV principe di Salerno e II di Gisulfo suo figlio".

La sottolineatura indica un errore corretto da G. Crisci (Il cammino della chiesa salernitana nell'opera dei suoi vescovi, I, Napoli-Roma, 1976, p.76 e n. 3) il quale precisa "si tratta di una sola chiesa e non di due come si rileva chiaramente dalla lettura della pergamena originale". La trascrizione ha visto la luce ad opera del Ruggiero il cui regesto è stato qui riportato.

 

12. 1043, agosto.

Giovanni presbitero, figlio di Maghenolfo presbitero, in presenza di Adel-ferio, abate di S. Massimo, dà ad tenendum et laborandum a Roregrimo, figlio di Maraldo di Montoro, alcune terre una delle quali a la selba. Ricorda al colono le norme per la lavorazione della terra e per la consegna dei prodotti.

X (...) Vicesimo quinto anno principatus salerni domni nostri guaimarii (...). Memoratorium factum a me ioannes presbiter filius quondam maghenolfi presbiteri, eo quod ante presentia domni adelferi abbas ecclesie sancti massimi (...) ad tenendum et laborandum tradidit roregrimi filii quondam maraldi qui est abitator muntorum quique pecie de terra (...) in locum muntorum (...) quinta pecia que dicitur a la selba (...) cum arbutis et abellanieta, castaneis (...) de super et de supter laborare ipsa arbusta a parte potare suo tempore propaginare et, ubi meruerit, arboribus et biti de bono bitineo ibidem plantare et surgere, et de ipsa abellanieta cura et vigilationem inde abeant et salbe facere, et, ubi meruerint, infra ipso abellanietum plante de abellane ibi plantare et surgere (...). Et per omne annum ipse roregrimi et suos eredes de ipsa abellanieta et castanieta cura et bigilationem abeant, et salbum facere, et colligere, et seccare, et inclita medietate mihi ubi ad partem ipsius ecclesie dare, et medietate sibi abere. Et per omne annum per tempore de vindemie ipse roregrimus et suos eredes faciant scire me vel partem predicte ecclesie, ut ibi pergamus vel dirigamus missum da parte de predicte ecclesie, et ipse roregrimus et suos eredes arbustis ipsis suo tempore vindemiare, et poma, quanto meruerit, colligere et omnis binum exinde ibique ad palmentum, et ipsa poma, quando meruerit nobiscum vel cum ipso missum dibidere per medietatem ego ubi ipso missum tollamus inde medietatem et ille et suos eredes medietate, ipsa nostra sortione de ipso binum reponant in bucte nostra, quem ei assignare debuerimus ibidem per illum et per eius eredes per annum siant bona conciata et studiata et reposita intus ipsa casa, et ipsa nostra sortione de ipso binum ibi mictere et salbum illut nobis faciant, dum illut inde tollere fecerimus, absque degeneratione et ingne. Et de que amodo et semper in ipsa rebus seminaberit, deant inde terraticum ad parte predicte ecclesie secundum consuetudo de ipso locum (...).

X Ego alderissi notarius me subscripsi.

(CDC, VI, 236-238)

 

13. 1049, aprile.

Divisione dei beni posseduti a Montoro-S. Agata dal principe Guaimario, dal condottiero Guido e da Pandolfo, suoi fratelli. Tra i fondi quelli detti silba e gualdu de loco sancta agathe delimitati dal rivus, qui siccus dicitur.

X (...) Tricesimo primo anno principatus domni nostri Guaimarii gloriosi principis (...). Dum in sacro salernitano palatio coram suprascripto domno nostro guaimario serenissimo et a deo conserbato principe et duce essent domnus guido dux et Paldulfus fratres eius, et ibidem essem ego Iohannes Iudex (...). Primam sortem feci esse terram cum arbusto de loco muntoro (...). Et adiunxi in ista sorte sortem a parte occidentis terra [.....] abellaneto et silba de loco sancta agathe, que est per fines et mensuras: A parte septemtrionis est finis medius rivus, qui siccus dicitur, et mensura, quantum plus rectum prope ipsum rivum mensurari possunt, passi centum sexaginta sex. Ab ipsa parte occidentis est finis qualiter incipit a medio ipso rivo et transit viam puplicam et recte ascendit in serram montis. A parte meridiei est finis media ipsa serra. A parte orientis est finis illud quod in secunda sorte adiungendum est, et per ipsam viam est ista sors lata passi centum quinquaginta septem. (...) Secundam sortem feci esse terram cum arbusto et abellanete de eodem loco muntoru (...). Et adiunxi in ista sorte sortem, que in medio est de ipsis terris eorum, de eodem loco sancte agathe, ubi gualda dicitur, que est per fines et mensuras: Ad parte septemtrionis est finis medius ipse rivus, et mensurati quantum plus rectum prope ipsum rivum mensurari possunt, passi centum sexaginta octo. A parte occidentis est finis illud, quod in ipsa prima sorte adiunctum est, qualiter incipit a medio rivo et transit ipsam viam, et rectum ascendit usque in mediam ipsam serram ipsius montis: A parte meridiei est finis media ipsa serra: A parte orientis est finis illud, quod in tertia [....] adiungendum est. Et per ipsam viam est ista sors lata passi centum quadraginta octo. (...) Et adiunxi in ista sorte (tertia) sortem a parte orientis de ipsis terris eorum de ipso loco sancta agathe, ubi gualdu dicitur, et est per fines et mensuras. A parte septemtrionis est finis medius ipse rivus et mensurati, quantum plus rectum prope ipsum rivum mensurari possunt, passi ducenti viginti: A parte occidentis fine illud, quod in ipsa secunda sorte adiunctum est, qualiter incipit a medio ipso rivo et transit viam, et rectum ascendit usque in ipsam serram ipsius montis: A parte meridiei est finis media ipsa serra: A parte orientis est finis, qualiter ab ipsa serra rectum descendit et transit ipsam viam, usque medium ipsum rivum. Et per ipsam viam est ista sors lata passi centum triginta unum. Et inter ipsas sortes prope ipsum rivum et iusta ipsam viam terminos fixi sunt (...).

X Ego qui supra iohannes Iudex.

(CDC, VII, 102-106)

 

14. 1054, maggio.

Alla presenza del giudice Gari e di altri testimoni, il presbitero Citro, figlio di Giaquinto di S. Agata, dona a Falcone, figlio di Falcone monaco, un castagneto con le sue pertinenze posto subtus ipsa gripta nella località S. Agata rotense finibus confermandogli la piena libertà nel suo uso (esteso anche agli eredi) e ricevendone un pegno.

X (...) Tertio decimo anno principatus domni nostri Gisolfi (...). Ideoque ego Citrus presbiter filius quondam Iaquinti, de locum Sancta Hagathe finibus Rotense, sicut michi congruum est vona mea boluntate, heo quod ante presentia Gari iudici et alii testes, per anc cartulam donavimus atque ad semper abendum confirmabimus tibi Falconi, filio idem Falconi monachi, tota et inclita una pecia de terra cum castanietum de rebus mea quod abeo in predictum locum Sancta Hagathe subtus ipsa gripta qui est per ec finis: da omnia partibus fine tuaque Falconi et de germanis et de aliis consortibus tuis, et vero iamdicta pecia de terra cum castanietum, sicut diximus, et eum omnia intro se abentibus, omnibusque suis pertinentiis totum a funditus illut tibi predicto Falconi donavimus et confirmavimus. (...) Et pro confirmandam et staviliscendam hanc mea donatione launegilt a te hexinde recepimus secundum legem cammisso unum, sicut inter nos combenit in omnes deliverationem, finitoque vero anc mea donationem, de qua per bona combenientia gaudiam tibi predicto Falconi dedit et mediatorem tibi posuit nosmedipsum; (...) De colludio autem, si a bos pulsati fuerimus, ad Dei sancta evangelia, secundum legem nos vobis satisfaciamus, sicut in edicti capitulo et lex Langobardorum de donum et subsceptum launegilt continet; et insuper obligo me het meis eredibus per supradictam guadiam componere tibi tuique eredibus, vel cui cartula ista vice vestra in manu paruerit, viginti auri solidos constantinatos. (...) Quod scribsi ego Petrus clerico het notarius, qui interfuit.

X Ego qui supra Gari.

X Ego Romoaldo clericus.

(CDV, I, 224-227)

 

15. 1065, novembre.

Testamento del comes Giovanni, fratello di Guidone e figlio del fu comes Giovanni, che, davanti al testimone e giudice Rottelgrimo comite e tramite il suo esecutore testamentario, il sacerdote Giovanni, abate della chiesa di S. Matteo, concede al Monastero di S. Michele Arcangelo de Orto Magno di Salerno i beni che possiede a Solofra e in altri luoghi.

X (...) Ipse Iohannes, germanus suprascripti Guidonis coram Rottelgrimo comite et iudice pro anima sua (...) omnes res stabiles de locis Solofre et Serino et per fin[es] et voca[vula] et pertinen[tias] ipsorum locorum essent in monasterio Sancti Michaelis de Orto Magno, ad facien[dum] ex eis pars eiusdem monaster[rii] quod vellet; (...).

(CDC, IX, 22-26)

 

16. 1080, gennaio.

Giovanni, figlio del fu Landoario Vallense, e sua moglie Sichelgrima, figlia del fu Grimoaldo, vendono a Maginolfo, figlio del fu Romualdo, cinque fondi con viti, castagni e alberi da frutto siti fuori Salerno nelle località S. Agata e Solofra.

X (...) Ante me Iohannem iudicem Iohannes fi[lius] quondam Landoarii Vallensis et Sicelgrima uxo[r] eius, filia quondam Grimoaldi, coniunti sunt cum Maginolfo fi[lio] quondam Romoaldi, et ipsi vir et ux[or] clarificaverunt se <habere> res stabiles foris anc Saler[nitanam] civitatem in locis Sancte Agathe et Solofre pertinen[tie] uius civitatis, quas dixerunt esse terras cum arbusto et castanetis et aliis arboribus, ex quibus quinque pecias terrarum discerunt esse per fines et mensuras iusto pass[u] hominis mensuratas: prima pecia cum arbusto a par[te] orien[tis] fin[is] medium limi[tem] et termi[ni], et mensura[ti] a medio ribo qui est in par[te] septe[m]trio[nis] eundo in par[tem] meridiei rec[te] intra ipsam terram prope ipsam finem (...) usque medio ribo qui dicitur Siccu; ab ipsa par[te] meridiei fin[is] medium ipsum ribum (...) et revolvit in par[tem] sep[tem]trio[nis] sicut medius limes discer[nit], secus eum rec[te] intra ipsam terram a medio ipso ribo (...) usque via comu[nis]; ab ipsa par[te] occiden[tis] fine ipsa via (...) usque cilium ripe; ab ipsa par[te] septe[m]trio[nis] fine medium ipsum priorem ribum et intra ipsam terram rec[te] secus cilium ripe mensura[ti] pass[us] (...).

(CDC, IX, 309-310)

 

17. 1102, settembre.

Ruggiero di Sanseverino, figlio del fu Turgisio, dona due terre in Montoro alla Chiesa del Salvatore, sita a Torchiati presso la via antica che è incongrua ad andandum e che pergit ad Sancta Agati, consegna la chiesa al presbitero Giovanni, figlio di Landone presbitero, obbligando lo stesso e i suoi eredi a difenderla. Scrive il notaio Truppoaldo, è presente il vice-comite di Ruggiero, Giovanni.

X (...) Ego Rugerius filius quondam Turgisii clarefacio quoniam per mea puplicatia pertinet michi abere rebus in loco Muntorum ubi ad Trocclati dicitur Rotense finibus (...) et propinquo ipsa rebus predicte ecclesie S. Salvatoris et coniuncta cum ipsa rebus in quo ipsa ecclesia est constructa que fuit via antica et est incongrua ad andandum (...). Ab ipsa parte occidentis fine ipsa via que pergit ante cisterna antiqua (...); et iterum revolvente ipsa via publica in parte orientis et pergit ad Sancta Agati (...). Et congruum est mihi iamdicto Rugerio pro amore Onnipotentis Dei et redemptionis anime mee et de ipso genitore meo et Riccardi filius meus (...) dedit et tradidit Joanni presbiteri filii Landoni presbiteri (...) ut semper sit (...) in potestate ipsius iamdicti Joanni presbiteri et de alios rectores qui ipsam ecclesiam servient omni tempore permaneat in ipsam ecclesiam et de ipsam ecclesiam nullo tempore subtractum siat. Et obligo me iamdictus Rugerio et meos heredes (...) semper defendere in prefatam ecclesiam (...). Et taliter te Truppoaldus notarius scribere precepi per iussionem Joanni nostro vice-comite qui interfui (...).

X Ego qui supra Johannes.

(ABC, Arca XVII, n.55, in A. Colombo, Memorie di Montoro in Principato Ultra, Napoli, 1883, Appendice, pp.85-86)

 

18. 1105, marzo.

I coniugi Giovanni Musando, figlio di Pietro, e Sica, figlia di Lando, scambiano con Urso de Inga, figlio di Falco, alcuni terreni. Cedono ad Urso due fondi attigui con alberi da frutta ed una casa di legno, siti in Montoro, al di sopra del crocevia Strata nei pressi del castello, e confinanti con i beni di Alemanno, figlio di Aldemaro, di Guidelmo, figlio di Giovanni, e di Giovanni, figlio di Vito; ricevono in cambio un fondo con alberi da frutta e querce sito in locum sancthe Agatha dove si dice Corte di Fronda, confinante con la via pubblica, con i beni di Guisone, figlio di Lando gastaldo, e con altri beni di Urso. Firma il giudice Giovanni vice comitem che è presente all'atto scritto dal notaio chierico Abalzamo.

X (...) Anno millesimo centesimo quinto, temporibus domni nostri Rogerii glori-osissimi ducis (...). Ante me Iohannem iudicem et vice comitem coniuncsit Musandu, filius quondam Petri, et mulier nomine Sica uxor sua, filia quondam Landoni, cum Urso, qui dicitur de Inga, filio qu[ondam] Falconi, toti commanentes de loco Muntorum et sicut ipsorum vir et uxor, Musandu et Si[ca], congruum fuit bona illorum voluntatem per hanc cartula ipsa mulier cum consensum et voluntatem ipsius vir et mundoalt suo, per convenientiam communiter commutatio[nis] hordine tradiderunt ipsius Ursi due peciole de terris cum arboribus vitatum et aliis [arboribus fruc]tiferis et cum casa lignieti, quod [intr]insecus habet, quod eorum pertinebat per ordine affiliationis et per prese de nostri senioribus et per preceptum anulo sigillatum, sicut et at ceteris hominibus de Muntoro sunt pertinentes per illorum prese, in suprascripto loco Muntoro super tribeo, qui diciur Strata, Rotense finibus, qui sunt per finis et mensurie (...) a parte orientis fine Alamanno filii quondam Aldemari (...) a parte meridiei fine via, passos octo; a parte occidentis fine iamdicta strata, ubi case de ominibus suprascripto castello facte sunt (...). Secunda pecia, ibidem et propinquo super ipsa pecia quod diximus (...) a septentrione fine Guidelmo filii quondam Iohanni (...) a parte meridiei fine via puplica et fine Iohanni filii quondam Viti (...); et propter confirmationem huius commutationis hordine ipsis vir et uxor susceperunt ab ipso Urso, filio suprascripti Falconi, per alia cartula una alia pecia de terra cum arboribus vitatum et alie quante pedibus de quertie, quod ipsius Ursi pertinuit habere in locum Sancte Agathe, ubi Curte de Fronda dicitur finibus Rotense, qui est ipsa pecia de terra per finis: a parte occidentis fine via puplica; a parte meridiei fine ipsorum vir et uxor, sicut termiti ficti sunt; et a pars orientis et de alie vero partis fine Guisoni filii quondam Landi castaldi et fine ipsius Ursi, qui dicitur de Inga, et coniungit se usque ipsa via, qui est priore fine. Cum omnibus intra ipsa pecia de terra habentibus omnibusque suis pertinentiis et cum vice di ipsa via, receperunt ipsis vir et uxor (...) per ipsa guadiam hobligaverunt se ipsis, vir et uxor, et illorum heredes semper defendere ipsius Ursi et illius heredibus (...) ex eis quicquam removere aut contradicere presupmserint, per iamdictam guadiam hobligaverunt se et illorum heredes componere ipsius Ursi, filio iamdicti Falconi, et illius heredibus viginti auri solidi constantinati (...) Et taliter tibi Abalzamus clericus et notarius qui interfuisti, scribere precepi (S).

X Ego qui supra Iohannes.

(CDV, II, 58-61)

 

19. 1119, gennaio.

Alla presenza di Alferio, giudice del castello di Montoro, Urso, figlio del fu Guisenolfo, abitante di S. Agata, vende a Salerno fabbro, figlio del fu Malfredo fabbro di Montoro, un fondo con piante di querce sito nella località di S. Agata detta Croce. È nominato fideiussore Giovanni detto Sorraca. Scrive il chierico e notaio Abalzamo.

X (...) Ante me Alferium iudice de castro, qui dicitur Muntorum, coniunctus est Urso filius quondam Guisenolfi habitantes de loco, quit de Sancta Agathe dicitur finibus Rotensi, cum Salerno faber filius quondam Malfridus fabri de eodem loco Muntorum. Et ideo sicut Ursi (...) venu[mdedit] ipsius Salerno faber una pecia de terra cum aliquanti pedibus de quertie, quod eidem Urso pertinebis h[abere in per]tinentiam de eodem loco Sancte Agathe, ubi at Cruci dicitur; qui est ipsa pecia de terra per finis et mensurie iusto passo hominis mensurata: a parte orientis fine Guiso, qui fuit vice comes de castro que vulgo Serino dicitur, filius quondam Landi, sicut termiti ficti sunt, passos hoctuaginta sex minus pedes duo; a parte meridiei fine ipsius Guisi, sicut termitatum est, passos triginta duo; a parte occidentis fine aliquantulum ipsius Guisi et fine ipsius Salerni, passos septuaginta nobem, et coniungit se usque ipsa priora fine, qui hibidem appiza quasi gayda. Cum omnibus intra se habentes omnibusque suis pertinentiis et cum vice de via sua, ipse Urso vendidit ipsius Salerni (...). Et propter confirmationem huius venditionis ipse Urso suscepit ab ipso Salerno statutum pretium auri tarenos bonos quinque de moneta civitatis Salernita in omni deliberationem. Et per eadem convenientiam ipse Urso guadiam ipsius Salerno dedit et fideiussorem ei posuit se ipsum et Iohanni qui dicitur Sorraca (...) per iamdicta guadiam hobligavit se ipse Urso et suos heredes componere ipsius Salerno et illius heredibus viginti auris solidos constantinatos (...) Quod tibi Abalzamus clericus et notarius scribere iussi (S).

X Ego qui supra Alferius iudex.

(CDV, III, 148-151)

 

20. 1121, giugno.

Ruggiero di Sanseverino, figlio di Troisio il Normanno, dona all'Abbazia di Cava vari fondi di Montoro tra i quali alcuni confinanti con il rivus siccus.

X (...) Nos Roggerius de S. Severino filius quondam Trogisii Normanni (...) offerimus in monasterio Sancte et Individue Trinitatis, quod constructum est in loco Metiliano (...) integras sex pecias terrarum nobis pertinentium in finibus Montorii. (...) Quinta quoque pecia est terra cum avellaneto et arbusto ubi propre Misciane dicitur (...) a parte quasi occidentis finis cuiusdam Roberti qui dicitur de Salerno (...) usque rivum qui dicitur Siccusi. (...) et offerimus in soprascripto Monasterio integram ecclesiam nostram, que ad honorem S. Lucie Virginis constructa est in jamdictis finibus Montorii propre suprascriptum rivum qui siccus dicitur (...).

X Ego qui supra Roggerius de Sanseverino.

X Ego Enricus filius et heres predicti domini Roggerii (...).

(ABC, Arm. F, n.18; E. Ricca, La nobiltà delle due Sicilie, II, Napoli, 1859-1879, pp.74-77)

 

21. 1127, ottobre.

Urso de Inga, figlio di Falco, volendo dividere i beni che possiede a Mon-toro e nel vico Sancta Agathe, alla presenza di Alferio, giudice del castro di Montoro, assegna al figlio Urso un fondo di S. Agata con vigneto e frutteto dove si dice corte Alamanni confinante con Giovanni montorese e col luogo a la Sidilia, un castagneto nella stessa località e un querceto con pertinenze in località a la balle de la mela, impegnandolo a contribuire al pagamento delle tasse in ragione di due tarì ed a non avanzare ulteriori pretese sugli altri beni paterni da destinare agli altri eredi. Scrive l'atto il notaio Balsamo.

X (...) Ante me Alferium iudicem de castro, quod dicitur Muntorium, Ursus, qui dicitur de Inca filius quondam Falconi, conuinctus est cum Urso filio suo, at dividendum inter se per convenientiam rebus stabilius, quas inter se habuerunt in eodem loco Muntorium et in tota pertinentiam eiusdem locis et quas habuerunt in pertinentia de vico quit de Sancte Agathe dicitur. (...) dedit et traditit in sorte ipsius Ursi filio suo totam et integram unam peciam de terra cum arbusto vitatum et aliis arboribus fructiferis, quod ipsius Ursi de Inga pertinebis habere in eodem loco Sancte Agathe ubi proprie Curte Alamanni vocatur, que coniucta est at fine rebus Iohanni qui dicitur Montorese et a la Sidilia dicitur; et una alia pecia de terra cum castanietum, quod est ibidem et propinquo iusta ipsa fine rebus Iohanni Montorese et inclitam partem, qualiter ipsius Ursi de Inga pertinebis habere, de terra cum quertie ubi a la Balle de la Mela nominatur cum omnibus que intra eis sunt cunctisque earum pertinentiis et cum vice de viis et anditis earum (...). Ita tamen ut ipse Ursus et suos heredes per omnem quenquem annum deant ipsius Ursi genitori sui et illius heredibus propter atiutorium nominative de pensione auri tarenos bonos duo de moneta civitati Salernitane, qualiter ipse Ursus genitor eius et eius heredes pro pensione in publico dare potuerit. Et ipse Ursus genitor eius pro parte sua et pro parte de aliis filiis et filiabus suis comprehensit in sortem omnium alium rerum stabilium quantum quantoque eorum pertinebis habere in eodem loco Muntorium et in tota pertinentiam [eiusdem] locis; scilicet in ipso vico, quit de Sancte Agathe dicitur et in tota pertinenti[am] eiusdem locis, in montibus et in planis cultum vel incultum ubicumque exinde inbentus dederit, cum omnibus intra ipsis rebus stabilibus habentibus omnibusque earum pertinentiis et cum vice de viis et aquiis et anditis earum, at faciendum exinde ipse Urso genitor eius et aliis suis heredibus omnia quo voluerint sine contrarietatem ipsius Ursi filio suo et de suos heredes vel cuiquam hominibus. (...) et si in suprascripta divisione, qualiter superius legitur, firmiter non permanserit, et aliquit inde ei removere vel contradicere presupmeserint per iamdictam guadiam ipse Urso hobligavit se et suos heredes componere ipsius Ursi genitori sui et illius heredibus viginti auri solidos constantinatos, et in suprascripta divisione semper firmiter permanere. Et taliter tibi Balsamus clericus et notarius scribere precepi (S).

X Ego qui supra Alferius iudex.

(CDV, III, 281-284)

 

22. 1158, settembre.

Marotta, figlia di Urso di Banzano e vedova di Riccardo Russo, e la cognata Diana, figlia di Durunto e vedova di Ruggiero Russo, d'accordo con i propri figli, Grimoaldo e Giovanni, vendono ai fratelli Alfano e Giovanni, figli del fu Maraldo, un fondo con piante di querce, sito nel luogo Silva Maior nei pressi di Montoro. È presente il giudice Gervasio, scrive l'atto il notaio Pietro.

X (...) Cora me Gervasio iudice Marota, filia cuiudam Urssi de Banzano et relicta quondam Ricciardi Rusci, et Grimoaldus et Iohannes, filii sui ac filii quondam supradicti Riccardi viri sui, et Diana, filia cuiusdam Durunti et relicta quondam Roggerii Russi, et Robbertus et Riccardus, filii eius ac filii quondam supradicti Rogerii Russi, qui omnes coniuncti sunt cum Alfano et Iohanne germani ac filii quondam Maraldi; et ipsi omnes matres et filii clarificaverunt sibi pertinere unam pectia de terra vacua cum aliquanti pedibus de querris qui in pertinentia Montorii ubi Silva Maior dicitur per os fines: a parte orientis fine via; a parte septentrionis fine Iohanni Scoctum, sicut media sepe discernit; a parte occidentis fine heredum Robberti Boccetta; a parte meridiei fine valloni usque in iamdicta priore viam. Et ideo, sicut ipsius omnibus matribus et filiis placuit (...) vendiderunt hac tradideunt ipsis germanis vedilicet Alfano et Iohanni iam suprascripta pectia de terra (...) cum omnibus que eam sunt cunctisque suis pertinentiis et cum vice de suprascripta via (...); et propter confirmationem suprascripte vendictionis ipsi matres er filii disserunt sse suscepisse ab issis germanis tarenos quadraginta quactuor [spendibilis] monete in omni delliberatione (...). Et taliter ego Petro notarius iussu suprascripti iudicis scribssi (S).

X Ego qui supra Gervasius iudex.

(CDV, IV, 271-274)

 

23. 1159, marzo.

Il giudice Giovanni nella curia del castello di Serino alla presenza della feudataria Sarracena, di Claritia, figlia di Sarracena, di Pietro Caza e di altri uomini idonei dona, per l'anima dei mariti della stessa, Roberto Capomazza e Simone de Tivilla, all'Abbazia di Cava alcuni uomini censili del vico Solofrae con ogni loro iure, tenimento, et cum omnibus redditibus et servitiis e cioè Alfano de Urso de Sasso con i figli, Accetto con i figli, e i fratelli Tristano e Giovanni, figli di Doferio. Scritto da Roberto, notaio e giudice di Cava.

X (...) Dum in Curia huius Castelli, quod Serenum vocatur, in praesentia Dominae Sarracenae ipsius Castelli Dominae essem. Ego Iohannes Iudex assistentibus ibidem Domina Claritia filia ipsius Dominae Sarracenae, et Petro Caza, et aliis quampluribus idoneis hominibus. Ipsa Domina Sarracena, ut potest, eius voluntas exhibuit pro mercede et remedio animarum quondam virorum ejus Roberti Capumazae, vedilicet, et Simonis de Tivilla, et animae suae et Parentum suorum dedit et obtulit Monasterio Ecclesiae Sanctae et Individuae Trinitatis quod de Cava dicitur, per manus et interventum Domini Roberti ipsius Monasterii Praepositi, Alfanum de Ursone de Sasso cum filiis suis, et Tristanum et Iohannem, qui sunt germani ac filii Domini Doferii, et Acceptum cum filiis suis, hos omnes habitatores de Vico Solofrae cum omni eorum iure, tenimento, et cum omnibus redditibus et servitiis quae ipsi annualiter Reipubblicae facere debeant, una cum accessionibus et ingressibus, seu cum superioribus et inferioribus suorum, in integrum in eodem Monasterio dedit et obtulit, et per praesentem cartulam offersionis ibidem habendum confirmavit. Faciendum pars ipsius Monasterii exinde, aut cui pars ipsius Monasterii dederit secundum legem omnia quod voluerit a praesenti die sine omni illius Dominae Sarracenae et haeredum et successorum eius, et partium Reipubblicae seu quaelibet apposita persona contra hanc cartulam offersionis ire quandoque agere tentaverint, aut per quodvis ingenium infringere quaesierint. Tunc inferant, et componant ad ipsum Monasterium, seu ad illam partem contra quam exinde litem intulerint, centum auri solidos regales; et quod repetierint vendicare non valeant. Sed praesens haec cartula offersionis diuturnis temporibus firma permaneat atque persistat. Quod ego Iohannes Notarius et iudex praecepto ipsius Dominae Saracenae taliter scripsi.

X Signum propriae manus ipsius praedictae Dominae Sarracenae.

X Ego qui supra Iohannes iudex.

X Signum propriae manus Gumundi de Hobert Militis.

X Signum propriae manus Petri Cazae.

X Signum propriae manus Maraldi Citelli.

X Signum propriae manus Roberti Cazae.

X Servatum autem originaliter in pergameno in Arm. II, O, N.14.

(Purdgavine, con lettera dedicatoria di A. Graziani, Avellino, s.d., pp.15-16)

 

24. 1164, aprile.

In presenza di Sarracena, signora del castello di Serino, il giudice Ruggiero dinanzi al milite Maraldo detto Citello, al milite Pietro detto Caza e ad altri uomini idonei, nella curia del castello di Serino, conferma al preposto Roberto e a Giovanni de Afilia, che rappresentano il monastero di Cava, la donazione di un fondo con vigneto e frutteto, posto nel vico di Solofra in località detta Ursone de Sasso, fatta per disposizione del fu Urso de Sasso. Il bene confina con altri poderi della famiglia de Sasso e con beni di Ursone de Romualdo.

X (...) Dum in Curia huius Castelli Sereni in praesentia Dominae nostrae Saracenae essem ego Roggerius Iudex ibidem etiam assistentibus Maraldo Milite, qui dicitur Citellus, et Petro Milite, qui dicitur Cazza, quampluribus idonis hominibus, sicut ipsi Dominae nostrae Saracenae placuit sponte per convenientiam per hanc cartulam, pro mercede animae suae atque defunctorum suorum concessit et confirmavit Roberto Praeposito et Iohanni de Alifia pro parte Monasterii Sanctae Trinitatis quod de Cavae dicitur. In quo videlicet Monasterio Domnus Marinus Dei gratia Venerabilis Abbas praeesse constitutus est, unam pecciam de terra cum arboribus vitatis et fructiferis in pertinentiis Vici Solofre, in loco ubi Ursonis de Sasso dicitur, quia videlicet petia de terra asserebatur quondam Martinus qui dictus fuit de Urso de Sasso in sua ultima dispositione in iam dicto Monasterio pro salute anime sue, suorumque delictorum venia obtulisse; quam pecciam de terra per fines esse dixerunt. A parte Orientis fine Alfanus de Sasso, et Tristaynus nepos ipsius Alfani; inde sunt passi sedecim minus palmos tres, et revolvit per eandem finem usque medietatem partis Orientis, inde sunt passi duodecim minus palmos tres, et per illam partem Orientis fine Ursonis de Romoaldo; inde sunt passi sedecim. A parte Septentrionis fine via puplica, inde sunt passi Vigintiquatuor. A parte Occidentis fine Alfanus de Sasso, inde sunt passi viginti. A parte Meridiei fine ipsius Alfani, inde mensurati passi novem vadit et coniungit se usque in priorem finem cum omnibus quae intro eam sunt, cunctisque suis pertinentiis, et cum vice de via suas. Ea videlicet ratione, ut integra ipsa concessio, et confirmatio qualiter superius legitur, semper sit in potestate ipsius Monasterii, et pars ejusdem Monasterii licentiam habeat de ea facere quod voluerint, sine contrarietate ipsius Dominae nostrae Saracenae et haeredum, ac successorum ejus, et partium suae Reipublicae semper defendere supradicto Monasterio iam dictam concessionem et confirmationem ab omnibus hominibus et partibus. Et tribuit licentiam ut quando pars iam dicti Monasterii voluerint potestatem habeant illud per se defendere qualiter voluerint cum omnibus muniminibus et rationibus quas de eo ostenderint: et si, sicut superius scriptum est, ipsa Domina Saracena et heredes et successores suos, et partes suae Reipublicae non adimpleverint, et suprascripta vel ex eis quicquam removere aut contradicere praesumpserint; per ipsam convenientiam obligavit se, et heredes et successores suos, et partes suae Reipublicae componere partibus ipsius Monasterii viginti auri solidos regales, et sicut suprascriptum est adimpleverit. Memorans, quod inter virgulas scriptum est, legitur, et Iohannes de Alisia. Quod ego Roggerius notarius et Iudex praecepto ipsius Dominae taliter scripsi.

X Ego sui supra Roggerius.

Servatur autem originaliter in pergameno in Arm II, O, N. 15.

(Ibidem, pp.16-18)

 

25. 1178, settembre.

Roberto, conte di Caserta, davanti al giudice Giovanni e alla presenza di Riccardo suo figlio, conferma all'abate Benincasa del monastero di Cava per mezzo di Baiulardo suo monaco, la donazione di alcuni uomini censili di Solofra e cioè Giovanni detto Accetto e Giovanni detto de Domno Doferio con le loro mogli e i loro figli et rerum eorum,e insieme ad essi conferma la donazione degli altri uomini censili che la fu Domina Sarracena, madre di lui, aveva fatto al monastero. Scrive Pietro notaio ed avvocato.

X (...) Ante me Iohannem Iudicem, Dominus Robertus comes Caserte, coniuctus est cum Baiulardo Monacho Monasterio Sanctae et Individuae Trinitatis, quod constructum est foris Salernitanam Civitatem in foro Metiliano, cui dominus Benencasa Dei gratia venerabilis ac Religiosus Abbas preest. Ipse tamem Baiulardus pro parte suprascripti Monasterii, dum ibidem Richardus filius ejusdem Domini Comitis adesset. Et sicut ipsi Domino Comiti placuit sponte per convenientiam per hanc cartam, presente et ratum habente suprascripto Baiulardo pro parte suprascripti Monasterii, et eidem Monasterio confirmavit hos homines censiles Iohanne qui dicitur Accepti et Iohanne qui dicitur de Domno Dauferio habitatores de loco Solofrae, quos Domina Saracena quondam, mater ejusdem Comitis, suprascripto Monasterio dedisse asseritur, et eosdem homines censiles ei, ut dictum est, tradidit ipse Dominus Comes, et confirmavit cum uxoribus et liberis et rerum eorum. Ea ratione ut integra ipsa traditio et confirmatio qualiter super legitur, semper sit juris et ditioni ipsius Monasterii, et ipse Dominus Abbas et successores eius, et pars suprascripti Monasterii licentiam habeant de eadem traditione et confirmatione facere quod voluerint. Et quicquid ipsi Censiles suprascripti Domino Comiti seu suprascripto Richardo filio suo, eorumque heredibus dare, facere persolvere et adimplere debent vel debuerint, vel etiam haeredes eorumdem censilium, totum illud ipsi Domino Abbati, ejusque successoribus, et parti suprascripti Monasterii dent, faciant, persolvant et adimpleant faciendo quod voluerint. In nullo juri suprascripti Monasterio derogato. De aliis censilibus quos ipsa Domina Saracena suprascripto Monasterio similiter dedisse asseritur. Inde per convenientiam ipse Dominus Comes guadiam ipsi Baiulardo pro parte suprascripti Monasterii, et fideiussorem ei pro illius parte posuit seipsum, et suprascriptum Richardum filium suum. Et per ipsam guadiam ipse Dominus Comes obligavit se, et suos heredes semper defendere ipsi Domino Abbati eiusque successoribus (...) Et si sicut superius scriptum est, ipse Dominus Comes, et eius haeredes non adimpleverint et suprascripta, vel ex eis quicquam removere, aut contradicere praesumpserint, per ipsam guadiam obligavit se, et suos haeredes componere ipsi Domino Abbati eiusque successoribus, et parti suprascripti Monasterii quinquaginta auri solidos regales. (...) Et taliter tibi Petro notario et advocato qui interfuisti scribere praecepi.

X Ego qui supra Iohannes iudex.

In pergamena Arm. II, O, N. X.

(Ibidem, pp.18-20)

 

26. 1187, settembre.

Il conte di Tricarico Ruggiero stando nel castello di Montoro, sia per parte sua che del fratello Guglielmo di Caserta, presente all'atto, insieme al fratello Roberto di Lauria, concede all'abate di Cava Benincasa, che per i bisogni che riguardano gli uomini di Solofra e di Montoro delle terre del monastero si faccia riferimento alla Curia del monastero a Montoro dove costoro potranno convenire e dove ci saranno uomini mandati dall'Abate che rappresenteranno anche il Tricarico; per i bisogni degli uomini che con altri contratti tengono le terre del monastero si faccia riferimento a Montoro se le terre sono di Montoro e nella curia di Solofra, ma davanti a giudici di Serino, se le terre sono di Solofra. Se c'è un delitto grave tanto da richiedere la sua presenza egli pone come rappresentante il procuratore Alessandro. Scrive il notaio Falcone davanti ai giudici Gervasio, Guerrasio e Guglielmo di Montoro.

X (...) Dum Nos, Dei gratia Roggerius Tricarici Comes intus Castrum nostrum Montorii adessemus, Domnus Benencasa Religiosus Abbas Coenobii Sanctae Trinitatis Cavae ad nos sicut ei placuit, tamquam ad suum dilectum in Christo filium veniens, a nobis dilingenter ac benigniter postulavit pro parte nostra scilicet, et Domini Guilielmi egregii Casertae comitis charissimi fratris nostri, ut si partes praedicti Monasterii hominis nostros Montorii et Solofris, qui de terris ejusdem Monasterii ad laborandum tenent de forisfacto, quod in ipsis terris praefati Coenobij commiserint, vel de fructibus et frugibus earum convenire voluerint, in Curia ejusdem Monasterii, scilicet apud Montorium ipsos nostros homines cum nostra licentia convenire posint: Cuius tam religiosissimi viri ipsius Domni Abbati petitioni benigniter attendentes pro parte nostra et ipsius Domini Comitis Guilielmi dilectissimi fratris nostri cuius ad hoc bonam praesensimus voluntatem, quia praephatam Ecclesiam, quae nostrorum animarum mater est, et corporum praedecessorum nostrorum tutum et receptaculum debemus debito relevare et in melius quidem accrescere. Ideoque sicut nobis complacuit, pro salute animarum nostrorum defuntorum et pro nostrorum criminum relaxatione, concessimus eidem Domino Abbati, ut semper liceat partibus praedicti Monasterii homines nostros Montorii et Solofris, qui de terris ejusdem Ecclesiae ad laborandum tenent, vel alio modo ad laborandum tenuerint, in Curia praedicti Monasterii, scilicet apud Montorium, si ipsae terrae de tenimento Montorii fuerint, et si de tenimento Solofris ant Solofrae in curia etiam, ut dictum est praephatae Ecclesiae convenire, si aliquod forisfactum in ipsis terris Ecclesiae commiserint, vel de fructibus et frugibus suprascriptarum terrarum, et eas constringere ad faciendam exinde in iustitiam eidem Monasterio coram tamen Iudicibus Montorii. Si de tenimento Montorii suprascriptae terrae fuerint, sicut suprascriptum est. Et si de tenimento Solofre coram iudicibus nostris Serini secundum quod ipsi nostri Iudices indicaverint. Sed si aliquis de ipsis nostri hominibus ab ipsis partibus praedicti Monasterii, et senserit se esse gravatum, et ad nostram praesentiam venerit reclamandum, nos debemus causam ipsam, de qua inter eos agitur, seriatim audire, et si viderimus aliquem de ipsis nostris hominibus de jure suo fore in aliquo laesum, nobis liceat iuste et integre emendare. Ex quoniam ob facta plurima saepissime quod geritur ab humana memoria labitur, precibus igitur Alexandri Procuratoris rerum ejusdem Monasterii, quas ex parte ipsius Domni Abbatis studiose nobis porrexit, ut hoc perpetuo legentibus pateat, et in futuro memoriae commendetur, hanc nostram concessionem perpetuo valituram et a nostris haeredibus et successoribus summa authoritate tenendam, taliter tibi Falconi Notario in scriptis redigere iussimus. Inter virgulos legitur, petitioni, et ad majorem huius cartulae firmitatem nobis Gervasio et Guerrasio et Guilielmo iudicibus nostris Montorii eam corroborare praecepimus.

X Rogeriuis comes Tricarici.

X Guilielmus comes Casertae.

X Robbertus de Lauro.

X Ego Gervasius iudex qui supra.

X Ego qui supra Guerrasius iudex.

X Ego qui supra Guilielmus iudex.

In pergamena, in Arm. II, O, N, 9.

(Ibidem, pp.20-22)

 

27. 1194, marzo.

I fratelli Montorio e Martino, figli di Montorio qui fuit calcularus, vendono ad Alessandro de Alife quattro fondi nelle pertinenze di Montoro che erano state loro donate da Guglielmo, conte di Caserta, e dal nipote Giacomo di Tricarico. Alcune di esse confinano col rivus siccus.

X (...) Coram me Guerrasio iudice Montorius et Martinus germani et filii quondam Montorii qui dictus fuit calcularus coniuncti sunt cum Alexandro qui dicitur de Alife filio quondam Iohannis et ipsi fratres dixerunt sibi pertinere per donationem et traditionem egregii domini nostri Gulielmi Caserte comitis quam ipsis fratribus fecerat pro quadam terra eorum quam quondam Robbertus bone memorie casertanus comes pater eorum in ecclesia sancti Thome martiris obtulerat cum molino in qua illud fieri fecerat et ipsam donationem facerat tam pro parte sua quam pro parte illustris domini nostri Jacobi Tricarici comitis quattuor pecias terrarum in pertinenciis huius terre Montorii in loco ubi truclati dicitur. Una cum avellaneto. A parte meridiei finis vie. A parte orientis finis terre ecclesie sancte Marie de labucca. A parte septentrionis et a parte occidentis est finis rivi qui dicitur siccus. Alia pecia cum avellaneto. A parte septentrionis finis rivi qui dicitur siccus. A parte orientis finis Iohanni et Riccardi fratrum; et filiorum quondam Robberti Pizzari. A parte meridiei finis ipsorum fratrum et finis heredum quondam Mansonis Malabranca. A parte occidentis finis ipsorum heredum. Alia pecia cum arboribus vitatis. A parte orientis finis terre quam tenet Petrus de Sirino. A parte meridiei finis suprascriptorum fratrum Iohannis et Riccardi . A parte occidentis fine vie. A parte septentrionis finis Nicolaj de amato usque priorem finem. Quarta pecia cum avellaneto. A parte orientis terre ecclesie sancti Salvatoris. A parte meridiei finis terre ecclesie sancte Marie de bucca. A parte occidentis finis terre cavensis monasterii. A parte septentrionis finis ipsarum rerum cavensis monasterii et revolvit aliquantulum per iamdictam partem orientis, finis ipsarum rerum eiusdem ecclesie sancte Marie (...) cum omnibus que intra eas sunt cunctis suis pertinenciis et cum vice viarum. (...) Et taliter ego Vincencius notarius iussu suprascripti iudicis scripsi.

X Ego qui supra Guerrasio iudex.

(ABC, Arca nova XLIII,110 in G. Tescione, Caserta medievale e i suoi conti e signori, Caserta, 1956, pp.125-126)

 

28. 1194, ottobre.

Il conte di Caserta Guglielmo e il nipote Giacomo di Tricarico, ciascuno per la sua parte, donano ad Alessandro di Alife sette fondi nel territorio di Montoro ubi Aterrana dicitur.

X (...) Nos Guilielmus Dei et imperiali gracia Caserte comes pro parte nostra et pro parte egregii Iacobi Tricarici comitis carissimi nepotis nostri in cambium donavimus et tradidimus Alexandro filio quondam Iohanni de Alife aministrationem regere cavensis monasterii quas in nostra terra Montorii habet septem pecias de terris nobis pertinentes in pertinentiis ipsius terre Montorii videlicet pro terra que fuit Bartholomei Dei domno dilecto quam terram ipsi Alexandro donaveramus secundum quam ipsa terra Gualterio Gaudenardo qui filiam suprascripti Bartholomei Dei domino dilecto in uxorem habebat reddidimus. Ideo ipsas terras in commutationem eidem Alexandro tradidimus quas terras caro stratigoto nostro Montorii coram Guerrasio iudice fecimus assignari. (...) Prima pecia cum avellaneto ubi Aterranu dicitur. (...) A parte occidentis fines Iohannis qui dicitur de Sirio.(...) A parte septentrionis fine Ursi de Anserada et Dactili fratris eius. Secunda pecia cum avellaneto et vitibus in eodem loco Aterranu. A parte occidentis fines Ursi de Lando (...). Tercia pecia cum aliquantis arboribus vitatis (...). A parte occidentis fines Nicolay Guerra et fratris eius (...). Quarta pecia (...). A parte orientis fines Petri qui dicitur de Manaredo. A parte meridiei fines Petri filii quondam Drogonis (...). Quinta pecia (...). A parte septentrionis fines heredum quondam Mosonis de Aterrano. (...) Sexta pecia cum castanieto. A parte orientis fines terre ecclesie sancti Martini. A parte meridiei fines Parisii (...). Septima pecia cum aliquantis arboribus ubi Subia vocatur (...).

X Ego qui supra Guerrasius iudex.

X Ego qui supra Ricchardus iudex.

(ABC, Arm. L. 37 in Ibidem, pp. 126-127)

 

29. 1195, maggio.

Rao di Solofra figlio di Pietro dà e conferma a Osmundo di Solofra, suo socio e fedele, figlio del fu Raone di Solofra, un fondo con sterponito in località corneto cum omnibus suis pertinentiis, confinante con i beni di Furca tenuti da Cennamo, con una via pubblica e con altri beni di Raone di Solofra. Scrive il notaio e chierico Goffredo del castello di Candida. Sono testimoni Palmerio, figlio di Filippo, e Giuliano di Salsa.

X (...) Anno millesimo centesimo nonagesimo quinto et primo anno regni Domini Nostri Enrici Magnifici Imperatoris Romanorum et semper Augusti Regis Siciliae (...). Ego Rao de Solofra filius quondam domini Petri de Solofra sicut mihi bene placuit ante subscriptos testes dedi et firmiter habere concessi tibi Osmundo de Solofra socio meo et fideli meo filio quondam domini Raonis de Solofra unam peciam de terra cum sterponito quae est in loco quo Corneto dicitur, et quae has fines habere videtur. De subtana parte finis terra Iohannis de Fusco. De uno latere finis Furca de Solofra quam tenet Cennamus. De superna parte finis via puplica. De alio latere finis terra mei rescripti Domini Raonis de Solofra. (...) Ego prescriptus Rao de Solofra sicut superius dictum est una cum vice de viis et aptibus suis atque cum omnibus suis pertinentiis. Ad semper illud habendum et possidendum tu prescriptus Osmundus et tui heredi faciendo ex inde quaecumque volueritis sine contradictione nec requisitione mei prescripti Domini Raonis meorumque heredum, et per nostram defensionem ab omnibus hominibus et partibus. Et ut suprascripta omnia validiora firmitate nitante ego prescriptus Dominus Rao de Solofra prout mihi sponte libuit guadiam tibi prescripto Osmundo dedi et fideiussionem tibi posuit meipsum ea convenientia continenter apposui. Quod si taliter ut dictum est ego prescriptus dominus Rao de Solofra et mei heredes tibi prescripto Osmundo de Solofra et tuis heredibus animadvertimus, vel si hoc remorem quesivimus, viginti regiales auri boni vobis poenam comparare obbligamus causa perpetua valitudo. Et taliter tibi Goffrido clerico et notario Castelli Candidae scribere precepi.

X Ego Palermus filius Philippi testis.

X Iulianus de Salsa testis.

(Purdgavine, cit., pp.22-23)

 

30. 1195, giugno.

Ruggiero de Spina, figlio del fu Doferio, e suo figlio Ruggiero, alla presenza del giudice Riccardo cedono a Stasio, figlio del fu Roberto detto de Inga, una terra con castagneto a S. Agata in località Silva vel Corte de Ramanni confinante con altri beni di Stasio, con beni di Romoaldo, figlio di Bernardo de Biba, con beni di Donadei, figlio del fu Giovanni, e con beni della chiesa di S. Andrea sita nel detto vico. In cambio ricevono metà di un castagneto sito a Montoro in località Serra confinante con i beni di possidenti locali e con un vallone. Scrive il notaio Falcone.

X (...) Coram me Riccardo iudice Roggerius qui dicitur de Spina filius quondam Doferii et Roggerius filius eius coniucti sunt cum Stasio filio quondam Robberti qui dictus fuit de Inga, et ipsi pater et filius dixerunt sibi pertinere unam petiam de terra cum castanieto in pertinentiis vici Sancte Agathe in loco ubi la Silva vel Corte de Ramanni dicitur per fines: a parte orientis fine domnica; a parte meridiei fine ipsius Stasii; a parte occidentis fine eiusdem Stasii; a parte septentrionis fine Romoaldi filii quondam Bernardi de Biba et fine Donadei filii quondam Iohannis et fine terre ecclesie Sancti Andree, predicti vici, usque in priorem fine. Et (...) tradiderunt eidem Stasio suprascriptam petiam de terra cum castanieto per suprascriptos fines et cum omnibus que intro eam sunt cuntisque suis pertinentiis et cum vice de via sua. (...) ipse Stasius tradidit predictis patri et filio medietatem de una alia petia de terra cum castaneis ipsi Stasio pertinente, in pertinentiis Montorii ubi Asserra dicitur. Que tota petia videtur esse per hos fines: a parte orientis fine heredum quondam Amati Cioffi et Iaconi Petri qui dicitur de Archipresbitero; a parte meridiei fine via puplica; a parte occidentis fine ipsius Iaconi Petri et Iohannis qui dicitur de Archi[presbitero]; a parte septentrionis fine via et prevaricante aliquantulum ipsa via fine valloni. (...) Et taliter ego Falco notarius iussu suprascripti iudicis scripsi (S).

X Ego qui supra Riccardus iudex.

(CDV, X, 267-268)

 

31. 1240, (dicembre).

È la sentenza definitiva pronunciata dal Gran Giustiziere Enrico de Morra, assistito dai giudici Enrico di Tocco e Pier delle Vigne, con la quale Giacomo Tricarico viene confermato nel possesso di Solofra. Si dichiara che Giacomo aveva assicurato a Federico II la fedeltà sua e di Giordano e aveva scongiurato di essere mantenuto nel possesso del casale. L'inchiesta appurò la regolarità della divisione, avvenuta tra i due fratelli Ruggiero di Tricarico e Guglielmo di Caserta, dei beni aviti more Langobardorum in seguito alla quale una metà del feudo, tra cui Stringano, era toccata a Guglielmo e l'altra metà, con Montoro, Serino e il casale (di Solofra), era spettata a Ruggiero e che detta parte era stata tenuta da Giacomo per più di 30 anni. Atto della Magna Curia imperiale redatto dal notaio Pietro di Caserta.

Accedens in presentia nostram Jacobus de Tricarico lator presentium fidelis [...] humiliter supplicavit ut ipsum ab hominibus quondam patris sui, casalis scilicet Solofre, quod juste tenere et possidere se dicit, assicurare [...] nobis quod prefatus Jordanus privilegium inde a majestate nostra non habuit et quod illud non debebat tenere nisi in vita sua [...] quondam Jordanus et ipse Jacobus fideles nostri fuerint, et quod in servitiis nostris se fideliter gesserint et specialiter in preterita discor [...] nec non etiam si privilegium inde a nobis habuit et si terram ipsam post mortem dicti Jordani heredes sui debebant, diligenter [...] redacta ad curiam nostram sub sigillo tuo destinare procures; super hoc taliter studiosus existens ut devotionem tuam [...] Thome de Montenigro quondam Justiciario Principatus et terre Beneventane de ipso casali Solofre in [...] per eum facte sub sigillo suo recepte, ipsam ad imperialem excellentiam sub sigillo nostro transmisimus. Deinde domino imperatore [...] et curiam ipsam regentibus de mandato ipsius, ubi nobis predictus Henricus de Tocco et Guillelmus de Vinea magne imperialis curie [...]onis ipsius discussimus diligenter et ea que per inquisitionem ipsam probate reperimus domino imperatori retulimus seratim [...]remur. Nos vero qui supra magister justiciarius et judices visis et diligenter inspectis omnibus probatis inquisitionis ipsius, quia [...]timus ipsius comitis et quod ipse comes fidelis fuit et fideliter servierit et etiam tempore discordie et quod de mandato imperiali [...] quod comes Rogerius de Tricarico et comes Guillelmus de Caserta fratres diviserunt inter se ad usum Langobardorum [...] Stringanum pervenit ex ipse divisione ad comite Guillelmum Casertanum et alia medietas Montorii, Sirinum et casale [...] Rogerius quam comes Jacobus tenuerunt ea per triginta annos et amplius, ipsum Jacobum ab impetitione notarii p[...] et perpetuam firmitatem presens scriptum inde per manus Petri de Caserta magne imperialis curie [...]ne Faventie, anno, mense, et indictione prescriptis Henricus de Morra imperialis curie magister justitiarius.

X Ego Henricus de Tocco magne imperialis curia judex.

X Ego Guillelmus de Vinea magne imperialis curie [jude]x.

In Documenta varia ad res italicas seu siculas spectantia, 1240 (dicembre). In obsidione Faventiae.

Il documento, edito da C. Pecchia in Storia civile e politica del regno di Napoli (II, p.319), ha molte parti lese. Si legge che il giudice della Magna Curia ha ricevuto le lettere da Federico II nella forma che viene trascritta.

In Huillar-Bréolle, H.D.F.II, V, pp. 1073-1075 si legge: "Henricus de Morra magnae imperialis curiae magister justiciarius, vigore mandati imperialis cujus tenor inseritur post inquisitionem a justiciario Principatus et terrae Beneventanae factam, Jacobum de Tricarico ab impetitione hominum quondam patris sui, casalis scilicet Solofrae, liberum declarat super possessione casalis ejusdem".

 

32. 1943.

Con questo studio il linguista Giovanni Alessio dimostrò, seguendo due strade, una semantica l'altra etimologica, l'origine italica del toponimo Solofra, lamentando che questa tesi non fosse confortata da dati archeologici, i quali solo posteriormente verranno alla luce.

Nell'Irpinia, in provincia di Avellino, si trova la cittadina di Solofra, il cui tema ritorna a sud nel nome del fiume Solofrone (CTI, Salerno, 41 B4)1. Ci troviamo evidentemente in presenza di un relitto italico col suffisso -f r o- = lat. -b r o-, che appare non solo in voci del lessico sopravviventi nei dialetti romanzi del Mezzogiorno, come nap. attufr , salern. attruf , che presuppongono un osco o c t u f r i , REW3. 6036,3 = lat. o c t o b e r , abr. vafr , vafron , cal. mafrune, sic. manfruni, da una forma italica attestata dal lat. v a f e r , REW3. 9120b, salent. kámfara, kanfre pl. "crusca d'orzo" da me2 ricondotto ad un osco *c á n t a f r u m = lat. c a n t a b r u m nella stessa accezione, o l'oscuro luc. (Picerno) kanifra "orzaiolo"3 forse in rapporto semantico col precedente ("orzo":"orzaiolo"), ma anche nei toponimi meridionali Bonefro (S. Severo, 30 F3), Massafra (Taranto, 43 A5) e Venafro (Napoli, 35 B4)4, ad occidente della sannitica V n f r u m di cui continua il nome.

Solofra mi sembra anche di chiara etimologia italica. Un osco *s o l o f r i- è infatti ricostruzione foneticamente ineccepibile da un i. -e. *solwo-dhli-s, formato col tema che ha dato il gr. (om.) ouloV, (att.) loV < l oV , il sanscr. sárvah, ecc., e col suffisso *-dhli- degli aggettivi latini in -b(i)lis, attestati anche dall'umbro (façefele, putifele), e, per dissimilazione, anche in -bris: a l e b r i s , c e l e b e r , s a l b e r 5.

In breve l'o. *s o l o f r i- corrisponderebbe morfologicamente e semanticamente al lat. s a l b e r , dove abbiamo però l'oscuro vocalismo radicale di s a l v u s, che ritorna nell'osco sala V "salvus", s a l a v s, umbro sal(u)vom, peligno salavatur = lat. s a l v a t o r , ed per influsso di s a l s 6, mentre le lingue romanze della penisola iberica (sp., port., catal., salobre "salzig" + s a l , REW3. 7554a) attestano anche s a l b r i s. Il vocalismo radicale o appare del resto anche nel lat. s o l i d u s , accanto all'imprestito italico s o l -l u s 7 (s o l l u m Osce totum et soldum significat; s o l l o Osce dicitur id quod nos totum vocamus. Paul. Fest., ed. Thewrewk, 412, 428; umbro s u l- l u s "omnes"), con -ll- per geminazione espressiva, ma cfr. o. suluh "omnino" (?).

Purtroppo "malgrado qualche rudero d'età romana"8, che attesta l'antichità di Solofra, essa è ricordata con certezza solo nel 1042. La forma Solofre del Codex diplom. Cavensis sta in ogni modo a conferma del ricostruito *s o l o f r i -.

Dal punto di vista semantico *s o l o f r i -, come si è detto, traduce s a- l b e r , aggettivo "souvent opposé à p e s t i l e n s"9, che ha dato il nome a due località della Calabria: Salubro e Salubroso 10, quest'ultimo di chiara fattura popolare11. Questa denominazione di "salubre", contrapposto ai pestilenziali acquitrini della pianura campana, trova infine perfetta aderenza nella topografia di Solofra "situata a 400 m. di altitudine, in una valle amena, irrigua e ferace, cinta tutt'intorno di monti alti e pittoreschi", sì da costituire un rinomato "centro di villeggiatura estiva"12. Ma se anche la mia interpretazione semantica paresse dubbia, resterebbe l'inquadramento di *s o l o f r i - nei derivati dell'i. -e. *solwo-.

(Da G. Alessio, L' origine italica del toponimo Solofra (Avellino), in "Rassegna di scienze storiche, linguistiche, filologiche", Milano, XVII(1943), pp.88-89 ).

 

 

 Vai a

Capitolo primo

Presenze sannitiche e romane nel bacino del flubio-rivus siccus

Capitolo secondo

Influssi bizantini e realtà longobarda

Capitolo terzo

Il periodo normanno-svevo

Parte seconda

La conca del flubio-rivus siccus nelle carte di Cava e di Montevergine

Bibliografia

 

 

Manda un messaggio

 

HOME

 

 

 

 

 

 

 

1